Όταν η πολιτική ηγεσία ενός κράτους ανακοινώνει εκεχειρία και οι στρατιωτικές δυνάμεις συνεχίζουν να πυροβολούν, το πρώτο ένστικτο είναι να θεωρηθεί ότι πρόκειται για εξαπάτηση.
Στην περίπτωση του Ιράν, όμως, η πιο ανησυχητική εξήγηση μπορεί να είναι δομική, σύμφωνα με ανάλυση του Modern Diplomacy.
Το χάσμα ανάμεσα σε όσα δηλώνουν οι πρόεδροι του Ιράν και σε όσα πράττουν οι στρατιωτικές του δυνάμεις δεν αντανακλά απαραίτητα ένα συντονισμένο ψέμα.
Αντίθετα, μπορεί να αντικατοπτρίζει μια αρχιτεκτονική διοίκησης που έχει σχεδιαστεί σκόπιμα ώστε να λειτουργεί ακόμη και χωρίς κεντρική καθοδήγηση.
Σε μια σοβαρή σύγκρουση, οι συνέπειες ενός τέτοιου συστήματος θα μπορούσαν να γίνουν αισθητές πολύ πέρα από τα σύνορα του Ιράν.
Ένα στρατιωτικό σύστημα σχεδιασμένο να επιβιώνει από «αποκεφαλισμό»
Τον Σεπτέμβριο του 2008, ο τότε διοικητής των Φρουρών της Επανάστασης (IRGC), Mohammad Ali Jafari, επέβλεψε μια εκτεταμένη αναδιοργάνωση που διαίρεσε τη δύναμη σε 31 επαρχιακά σώματα.
Κάθε ένα από αυτά απέκτησε τη δυνατότητα να διεξάγει στρατιωτικές επιχειρήσεις στη ζώνη ευθύνης του χωρίς να απαιτείται άδεια από το κέντρο.
Όπως σημείωσε ο αναλυτής Michael Connell του Center for Naval Analyses σε μελέτη για το Ινστιτούτο Ειρήνης των ΗΠΑ, ο στόχος αυτής της αποκέντρωσης ήταν η ενίσχυση της συνοχής των μονάδων και η διασφάλιση της επιχειρησιακής συνέχειας ακόμη και όταν η κεντρική διοίκηση έχει αποδυναμωθεί.
Ωστόσο, η ίδια ανάλυση προειδοποιούσε ότι αυτή η δομή μπορεί να δημιουργήσει απρόβλεπτες δυναμικές κλιμάκωσης, ιδιαίτερα στην περιοχή του Περσικού Κόλπου.
Το δόγμα «Mosaic Defense» του IRGC δεν σχεδιάστηκε για να κάνει το Ιράν πιο ευέλικτο πολιτικά σε μια κρίση. Σχεδιάστηκε για να διασφαλίζει ότι οι στρατιωτικές επιχειρήσεις θα συνεχίζονται ακόμη και αν η πολιτική ηγεσία αποδυναμωθεί ή καταρρεύσει.
Ένας στρατός οργανωμένος με αυτόν τον τρόπο δεν σταματά να πυροβολεί απλώς επειδή ένας πρόεδρος εκφωνεί μια ομιλία.
Η «εκεχειρία» που εξαφανίστηκε
Η εσωτερική αντίφαση γίνεται ακόμη πιο σαφής μέσα από ένα πιθανό σενάριο εξελίξεων.
Ένας πρόεδρος ανακοινώνει εκεχειρία και αποδίδει την απόφαση σε ένα προσωρινό συμβούλιο ηγεσίας. Ένα άλλο μέλος του συμβουλίου δηλώνει δημόσια ότι οι βαριές επιθέσεις θα συνεχιστούν. Ένας σκληροπυρηνικός κληρικός απευθύνεται στον πρόεδρο και χαρακτηρίζει τη θέση του μη βιώσιμη.
Όταν η αρχική ανακοίνωση του προέδρου αναδημοσιεύεται αργότερα, η αναφορά στην εκεχειρία έχει αφαιρεθεί.
Η στάση του IRGC σε ένα τέτοιο σενάριο εξηγεί την αντίφαση. Υποστηρίζει τη γλώσσα του προέδρου, αλλά προσθέτει μια κρίσιμη εξαίρεση: όλες οι αμερικανικές και ισραηλινές στρατιωτικές βάσεις και συμφέροντα στην περιοχή παραμένουν βασικοί στόχοι.
Δεδομένου ότι κάθε κράτος του Gulf Cooperation Council (GCC) φιλοξενεί αμερικανικές δυνάμεις, η διατύπωση αυτή διατηρεί πλήρη επιχειρησιακή ελευθερία, ενώ ταυτόχρονα επιτρέπει στην προεδρία να προβάλλει εικόνα αυτοσυγκράτησης.
Η αντίφαση δεν είναι τυχαία. Είναι το δόγμα σε λειτουργία.
Η θεολογική διάσταση της εξουσίας
Το Ιράν δεν είναι απλώς ένα κράτος με ισχυρό στρατό. Είναι ένα θεοκρατικό σύστημα του οποίου η συνταγματική νομιμοποίηση βασίζεται στην αρχή velayat-e faqih, δηλαδή στην «κηδεμονία του ισλαμικού νομικού».
Η αρχή αυτή συγκεντρώνει την υπέρτατη εξουσία σε έναν ανώτατο θρησκευτικό ηγέτη, του οποίου ο πολιτικός και θρησκευτικός ρόλος είναι αδιαχώριστοι.
Αν αυτό το πρόσωπο απομακρυνθεί από το σύστημα, η θεσμική νομιμοποίηση δεν μεταβιβάζεται άμεσα αλλά ουσιαστικά αναστέλλεται. Η Assembly of Experts είναι συνταγματικά υπεύθυνη να εκλέξει νέο ηγέτη, αλλά οι συνθήκες πολέμου θα μπορούσαν να διαταράξουν αυτή τη διαδικασία ακριβώς τη στιγμή που θα ήταν πιο κρίσιμη.
Ανάλυση της RAND Corporation για το Υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ εκτιμά ότι το IRGC είναι ο θεσμός με τη μεγαλύτερη δυνατότητα να επηρεάσει μια μεταβατική περίοδο μετά την ηγεσία του Ali Khamenei, χάρη στην οργανωτική του ισχύ και την οικονομική του επιρροή.
Το αποτέλεσμα ενός τέτοιου «σεναρίου αποκεφαλισμού» θα ήταν ένα θεοκρατικό κράτος χωρίς το θεολογικό του θεμέλιο και ένας στρατός που λειτουργεί με προεξουσιοδοτημένες εντολές, χωρίς κάποιον να μπορεί να τον ανακαλέσει.
Ανθεκτικότητα χωρίς στρατηγικό αποτέλεσμα
Το δόγμα Mosaic Defense πιθανότατα θα αποδεικνυόταν εξαιρετικά ανθεκτικό.
Ένας αποκεντρωμένος στρατός μπορεί να επιβιώσει ακόμη και μετά από καταστροφικές απώλειες στην ηγεσία και να συνεχίσει τις επιχειρήσεις.
Όμως η ανθεκτικότητα δεν είναι το ίδιο με τη στρατηγική αποτελεσματικότητα.
Η θεωρία του Ιράν ότι οι συνεχείς επιθέσεις εναντίον ενεργειακών υποδομών του Κόλπου και αμερικανικών βάσεων θα διασπούσαν τη συνοχή του GCC δεν φαίνεται να επιβεβαιώνεται. Οι χώρες του μπλοκ έχουν διατηρήσει ενιαία στάση και έχουν συντονίσει τις αντιδράσεις τους.
Η χώρα που δέχθηκε τον μεγαλύτερο όγκο ιρανικών επιθέσεων, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, παρουσίασε επιδόσεις αντιαεροπορικής άμυνας που ξεπέρασαν ακόμη και τις πιο αισιόδοξες προπολεμικές εκτιμήσεις.
Δημόσια διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι τα συστήματα των Εμιράτων αναχαίτισαν πάνω από το 90% των εισερχόμενων απειλών, αποτέλεσμα πολυετών επενδύσεων, στενής συνεργασίας με αμερικανικά και ισραηλινά συστήματα και επιχειρησιακής εμπειρίας σε πραγματικές συνθήκες.
Η εικόνα που προκύπτει δεν είναι ενός Ιράν που κερδίζει έναν πόλεμο φθοράς. Είναι ενός Ιράν που εξαντλεί τα διαθέσιμα αποθέματα, χάνει υποδομές εκτόξευσης πιο γρήγορα απ’ ό,τι μπορεί να τις αναπληρώσει και διαπιστώνει ότι το περιφερειακό σύστημα που προσπαθούσε να αποσταθεροποιήσει αποδείχθηκε πολύ πιο ανθεκτικό απ’ όσο υπολόγιζε.
Ένας επικίνδυνος αλλά στρατηγικά αδιέξοδος μηχανισμός
Η κατάσταση αυτή έχει και μια σημαντική στρατηγική διάσταση.
Ένας αποδυναμωμένος στρατός που λειτουργεί με προεξουσιοδοτημένες εντολές και χωρίς ανώτατο ηγέτη παραμένει επικίνδυνος σε τακτικό επίπεδο. Όμως λειτουργεί χωρίς σαφή τελικό στόχο και σε ένα περιβάλλον που δεν είναι αυτό που είχε προβλέψει.
Το παράδειγμα δείχνει τα όρια ενός αποκεντρωμένου στρατιωτικού σχεδιασμού. Ένας στρατός που έχει σχεδιαστεί για να συνεχίζει να πυροβολεί ανεξάρτητα από την πολιτική ηγεσία είναι επίσης ένας στρατός που δύσκολα μπορεί να οδηγηθεί προς μια έξοδο από τη σύγκρουση.
Τα κράτη του Κόλπου, από την πλευρά τους, έδειξαν κάτι εξίσου σημαντικό: ότι η ανθεκτικότητα, όταν χτίζεται συστηματικά και χρηματοδοτείται σταθερά, μπορεί να αντέξει ακόμη και απέναντι σε ένα στρατιωτικό δόγμα σχεδιασμένο για χάος — και ότι η περιφερειακή τάξη που το Ιράν επιδίωξε να αποσταθεροποιήσει αποδεικνύεται τελικά πιο ανθεκτική από όσο υπολόγιζε.
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών